Ćwiczenia oddechowe

U człowieka tworzenie głosu a także dźwięczna artykulacja możliwe są dzięki strumieniu powietrza wydychanego. Mówienie jest nierozłącznie związane z oddychaniem. Inny jest sposób oddychania wtedy, gdy milczymy, a inny, gdy mówimy. Podczas spoczynku oddychamy nosem: wdech i wydech są niemal zrównoważone co do długości trwania. Natomiast w czasie mówienia oddychamy przede wszystkim ustami: wdech jest szybki i krótki, a wydech długi i powolny. Mówiąc nabieramy tyle powietrza, ile potrzeba do wypowiedzenia wyrazy czy zdania.

 

W zależności od zaangażowania mięśni wydechowych wyróżnić można:
 • Typ oddechowy żebrowy lub piersiowy (gdy poruszaja się przede wszystkim żebra)
 • Typ oddechowy brzuszny lub przeponowy (gdy główna role odgrywa przepona)

Fizjologicznym sposobem oddychania jest mieszany typ oddechowy piersiowo-brzuszny, ponieważ klatka piersiowa rozszerza się wówczas w trzech kierunkach.
Przy oddechu brzuszno-przeponowym klatka piersiowa unosi się lekko podczas wdechu ku górze, ale rozszerza się na boki w swojej dolnej części, przez co zwiększa się pojemność płuc. Ten sposób oddychania daje możliwość spożytkowania przy mówieniu największej ilości powietrza w jednym oddechu i przez to osiągania maksymalnej pojemności głosu, jego świeżości i łatwości operowania nim.

Nieprawidłowy sposób oddychania (zwłaszcza przez usta) może powodować poważne skutki w rozwoju dzieci i dorosłych

• zbyt płytki oddech powodować może, że dziecko źle sypia, chrapie podczas snu, krzyczy, często budzi się, zaś następnego dnia bywa zmęczone, nieuważne i rozkojarzone;
• klatka piersiowa dziecka wskutek płytkich oddechów (mięśnie oddechowe żebrowe są mało aktywne) nie rozwija się w sposób prawidłowy, przez co jest zwykle płaska
• dziecko częściej choruje (anginy, przeziębienia)
• nieprawidłowe oddychanie przez usta powoduje, że przepływające ponad językiem powietrze utrudnia właściwą pionizację języka (prowadzi to do trudności w prawidłowym wymawianiu głosek „sz”, „ż”,”cz”,”dz”, „r”, „l”)
• dziecko, które nie oddycha przez nos źle je i męczy się podczas jedzenia, bo musi dość często robić przerwy
• długotrwałe oddychanie ustami prowadzi do kształtowania się wad zgryzu, a nawet do deformacji czaszki twarzowej dziecka
• Dzieci oddychające przez usta mogą mieć też kłopoty ze słuchem, ponieważ staw skroniowo-żuchwowy jest położony tuż przy trąbce słuchowej (Eustachiusza). Jeśli głowa żuchwy jest nieprawidłowo ułożona w stawie, to uciska otwór słuchowy i dziecko słabo słyszy. Tę wadę niekiedy trzeba usuwać operacyjnie.
• w przypadku nawykowego oddychania przez usta, np. w znacznych przerostach migdałków podniebiennych, w następstwie zmian patologicznych rezonansu nosowego


Ważnym elementem terapii logopedycznej są ćwiczenia oddechowe. Głównym celem ćwiczeń oddechowych jest przede wszystkim:

• wzmacnianie i wykorzystanie siły mięśni oddechowych
• zwiększenie pojemności płuc
• wyrobienie oddechu przeponowego
• rozróżnianie fazy wdechu i wydechu
• wyrobienie umiejętności pełnego, szybkiego wdechu i wydłużenia fazy wydechowej
•mówienie tylko na wydechu


Gdy dzieci (dorośli) nie potrafią prawidłowo gospodarować oddechem, ani zachować prawidłowego rytmu mowy, najczęściej brakuje im powietrza, zacinają się, przerywają kwestie w najmniej spodziewanym momencie, połykają końcówki wyrazów i początki następnych. Raz mówią głośno, raz ciszej. W tych zmaganiach bierze udział całe ciało: unoszenie ramion, wyciąganie szyi, stawanie na palcach. Ćwiczenia oddechowe wydłużają fazę wydechową, regulują prace przepony i pogłębiają oddech.
Przy przeprowadzaniu ćwiczeń oddechowych należy pamiętać o tym, że można je wykonywać jedynie w przewietrzonym pokoju lub na dworze tak aby dostarczyć organizmowi odpowiednia ilość tlenu.
Kolejnym warunkiem w podczas prawidłowego przeprowadzania ćwiczeń, oddechowych jest zadbanie o to, aby dziecko nie było po jedzeniu Należy robić krótkie przerwy pomiędzy ćwiczeniami oddechowymi aby zapobiec osłabieniu i zawrotom głowy. Przy ćwiczeniach należy zwrócić uwagę zarówno na oddech statyczny (gdy dziecko nie mówi-oddychanie nosem), jak i dynamiczny (w trakcie mówienia-oddychanie nosem i ustami lub samymi ustami). Ćwiczenia oddechowe należy wykonywać w różnych pozycjach ciała (leżącej, siedzącej i stojącej)A Walencik-Topiłko dzieli ćwiczenia oddechowe na :

• ćwiczenia oddechu torem przeponowym
• wyrabianie długiej fazy wydechowej
• równomierność siły wydechu
• ćwiczenia ekonomicznego zużywania powietrza i właściwego dawkowania go podczas mówienia


W niniejszym artykule chciałabym skupić na ćwiczeniach wyrabiających umiejętność oddychania przeponowego oraz na ćwiczeniach oddechowych prowadzonych w formie zabaw.
Jak już wyżej zaznaczono najkorzystniejszym dla organizmu ludzkiego jest oddychanie przeponowe. Umiejętność oddychania przeponowego posiada każdy z nas po urodzeniu (noworodek potrafi płakać głośno i długo, co nie ma wpływu na jego głos). Żeby zrozumieć jak się powinno prawidłowo oddychać potrzebne jest kilka minut dziennie poświęcone na ćwiczenia oddechowe.
Dziecko leży na podłodze z misiem lub książką na brzuchu. Lewa dłoń leży na górnej części klatki piersiowej, a prawa na brzuchu. Dziecko wdycha powietrze przez nos lub usta i nos (wyczuwa unoszenie się brzucha ku górze, lewa dłoń leży nieruchomo), wypuszcza powietrze przez usta wymawiając przeciągniętą głoskę s (brzuch opada, lewa dłoń leży nieruchomo). Ćwiczenie należy wykonywać 3 razy dziennie przez 2 - 3minuty. To samo ćwiczenie wykonujemy w pozycji stojącej i siedzącej.

Ćwiczenia oddechowe dobrze jest łączyć z ruchami rąk i tułowia. Np.

1. Wdech z jednoczesnym szybkim wzniesieniem rąk do boku, a wydech z powolnym przesuwaniem rak do przodu, aż do zupełnego ich skrzyżowania
2. Wdech z jednoczesnym wzniesieniem rąk bokiem do góry, a następnie ręce należy wolno opuszczać, wydychając powoli powietrze
3. Dłonie na karku, przy wdechu przesunąć łokcie silnie do tyłu, przy wydechu łokcie powoli wracają do przodu, aż zetkną się
4. Szybki wdech z jednoczesnym skrętem tułowia w bok, w czasie powolnego wydechu następuje powrót do normalnej pozycji,
5. Pochylić tułów do przodu ręce swobodnie zwisają, następnie przy prostowaniu tułowia i unoszeniu rąk w górę wykonać wdech, a potem powoli powtarzając skłon wykonać wydech
6. Uklęknąć i dłonie oprzeć na podłodze, przy wdechu unieść głowę i spojrzeć na sufit, przy wydechu powoli opuszczać ją coraz niżej


Ćwiczenia oddechowe powinny stanowić nieodzowny element terapii logopedycznej. Dla dzieci najczęściej prowadzone są w formie zabaw:


•  Lokomotywa wypuszcza parę: pssssssss, fffffffffffff, jedzie: cz, cz, cz; pędzi: tuf, tuf, tuf, tuf, zatrzymuje się na stacji: usz, usz, usz; hamuje: psssssss
•  Kto dalej, kto mocniej: dmuchanie na lekkie przedmioty: piórka, piłki ping-pongowe, skrawki papieru
•  wydmuchiwanie baniek mydlanych przez słomkę, dmuchanie do pojemnika z wodą za pomocą różnej grubości i długości rurek,
•  dmuchanie balonów, piszczałek;
•  gra na organkach, fletach, trąbkach i gwizdku;

•  wykonanie wdechu i dość długi wydech, tj dmuchanie na podwieszony przedmiot (z kawałków lekkiej folii, waty, karbowanej bibuły albo gąbki) tak, aby jak najdłużej utrzymać ów przedmiot w oddaleniu;
•  jesteśmy na łące i wąchamy kwiatki, wciągamy zapach i zatrzymujemy go jak najdłużej, potem wydmuchujemy, zdmuchujemy puch z mlecza, płatki z kwiatków: pfff
•  Rurka, słomka może służyć także do przenoszenia różnych lekkich przedmiotów ( przyciągania na wdechu) z jednego miejsca na drugie, np. kropek na biedronkę wykonana z tektury, jabłek na drzewo itp.
•  Bawimy się płomieniem świecy: dmuchamy leciutko, żeby płomień nie zgasł staramy się zdmuchnąć płomień z dużej odległości zdmuchujemy kilka świeczek jednocześnie
•  Naśladujemy śmiech:

Pana- ho-ho-ho
Pani- Ha, ha ha
Dziecka- hi hi hi
Staruszki- He He He
Śmiejemy się wesoło, cicho, głośno

Można wymieniać niemal w nieskończoność przykłady ćwiczeń oddechowych. Należy jednak pamiętać iż powinny być odpowiednio dobrane do możliwości i potrzeb dziecka i nie powinny trwać zbyt długo. Zachęcam do wykorzystania codziennych sytuacji domowych do tego aby „podmuchać” troszkę ze swoim dzieckiem.


1. Dmuchanie na chorągiewki i wiatraczki.
2. Tańczący płomyczek - dmuchanie na płomień świecy, tak by wyginać go pod wpływem dmuchania.
3. Łódki - dmuchanie na papierowe łódki, lekkie przedmioty pływające w misce z wodą.
4. Wydmuchiwanie baniek mydlanych.
5. Dmuchanie na papierowe ozdoby zawieszone na nitkach różnej długości. Przy tych ćwiczeniach posługujemy się raz nosem, raz ustami.
6. Kto dmuchnie dalej? - zdmuchiwanie kulki waty kosmetycznej, lekkich przedmiotów.
7. Wyścigi samochodowe - dmuchanie na papierowe kulki po wytyczonej trasie (narysowanej na podłodze, kartce).
8. Mecz piłkarski - przedmuchiwanie piłeczki pingpongowej do osoby siedzącej naprzeciwko, staramy się wbić gola w bramkę zbudowaną z klocków (bramka może być jedna, ustawiona na środku stołu lub kilka w różnych miejscach).
9. Gotowanie wody - dmuchanie przez rurkę do wody, aby tworzyły się pęcherzyki powietrza. Dmuchamy na zmianę: długo - krótko - jak najdłużej, słabo - mocno - bardzo mocno - gotuje się i kipi!
10. Gotowanie obiadu - rozdmuchiwanie w naczyniu chrupek, ryżu, kaszy, pociętej gąbki, kawałków styropianu.
11. Nadmuchiwanie baloników, zabawek i piłek z folii.
12. Próby gwizdania.
13. Gra na instrumentach muzycznych: organkach, trąbce, gwizdku.
14. Gra na grzebieniu owiniętym cienką bibułką.
15. Rozdmuchiwanie kropli farby wodnej na podkładce z tworzywa sztucznego.